Jak obniżyć roszczenie o zachowek

Roszczenie o zachowek potrafi z dnia na dzień zachwiać płynnością firmy, zatrzymać planowaną transakcję i wywołać poważny konflikt właścicielski w rodzinnej firmie. Niedawna nowelizacja przepisów wyraźnie poszerzyła jednak katalog narzędzi, dzięki którym roszczenie o zachowek można odroczyć w czasie, rozłożyć na raty, a w określonych warunkach również obniżyć jego wysokość. Pojawiły się nowe instrumenty związane z fundacją rodzinną oraz wprost wskazana umowa o zrzeczenie się zachowku zawierana za życia spadkodawcy. Kancelaria PLA.partners doradza właścicielom firm, zarządom i wspólnikom, jak korzystać z tych rozwiązań w sposób spójny prawnie, podatkowo i biznesowo.

Czym jest zachowek i dlaczego dotyka właściciela firmy

Zachowek w zamyśle jest jednym z kluczowych mechanizmów ochrony najbliższych członków rodziny spadkodawcy, którzy zostali pominięci w testamencie lub nie otrzymali w spadku pełnej części majątku, jaka należałaby się im gdyby nie został sporządzony testament, nie były dokonywane darowizny lub nie została powołana do życia i zasilona fundacja rodzinna. Co do zasady, roszczenie o zachowek przysługuje zstępnym, małżonkowi, a w niektórych przypadkach rodzicom spadkodawcy.

Z perspektywy spadkobierców rodzin zaangażowanych w biznes lub inwestycje wartość roszczenia o zachowek bywa szczególnie wysoka, ponieważ uwzględnia wartość rynkową udziałów, akcji, przedsiębiorstwa, nieruchomości i – w określonych warunkach – darowizn dokonanych za życia spadkodawcy. Od niedawna wartość ta uwzględnia również wartość majątku przekazanego do fundacji rodzinnej – na określonych, szczegółowych zasadach. Rezultat? Sukcesor obejmujący spadek może w krótkim czasie stanąć przed koniecznością zapłaty kwoty stanowiącej znaczną część wartości otrzymanego majątku. Maciej Pilarek, adwokat i wspólnik PLA.partners, wskazuje, że z tego powodu zachowek nie jest jedynie kwestią mniejszej wagi, wartą pominięcia, pozostającą na marginesie spraw rodzinnych i biznesowych; przeciwnie – jest realnym ryzykiem, w szczególności finansowym, transakcyjnym i właścicielskim, które wymaga zarządczej uwagi.

Fundacja rodzinna a zachowek – zakres odpowiedzialności i co realnie limituje roszczenie

Z odpowiedzialnością za zachowek muszą liczyć się spadkobiercy testamentowi, zapisobiercy, obdarowani, a także fundacja rodzinna. Fundacja rodzinna nie odpowiada jednak za zachowek bez ograniczeń. Fundacja rodzinna odpowiada za zachowek tylko do wysokości funduszu założycielskiego (mienia wniesionego do fundacji) i wyłącznie wtedy, gdy fundusz ten został wniesiony na mniej niż 10 lat przed śmiercią fundatora. Co istotne, zyski wypracowane przez fundację nie wchodzą do substratu zachowku, co istotnie ogranicza wysokość ewentualnych roszczeń. Ma to szczególne znaczenie, gdy ochroną przed zachowkiem dana osoba interesuje się szczególnie w kontekście możliwej do dziedziczenia firmy, biznesu lub majątku o znacznej wartości, który jednocześnie generuje znacznie dochody.

Jak nie płacić zachowku – odroczenie, raty, obniżenie wysokości

Najdalej idące zmiany dotyczą wprowadzenia wprost trzech instrumentów ograniczania ciężaru zachowku po stronie spadkobiercy.

Odroczenie terminu zapłaty zachowku może zostać dokonane na okres do 5 lat (do 10 lat w szczególnych przypadkach), gdy przemawiają za tym okoliczności konkretnej sprawy. Decydujące znaczenie ma wówczas sytuacja osobista i majątkowa zarówno uprawnionego, jak i zobowiązanego do zapłaty.

Rozłożenie zachowku na raty jest możliwe maksymalnie na 5 lat, a w wyjątkowych przypadkach – nawet do 10 lat. To narzędzie szczególnie istotne tam, gdzie jednorazowa wypłata zachowku oznaczałaby konieczność upłynnienia majątku biznesowego lub zaciągnięcia nieplanowanego finansowania.

Obniżenie wysokości zachowku możliwe jest wyłącznie w wyjątkowych przypadkach. Przepisy nie definiują, co należy rozumieć pod tym pojęciem – każdorazowo ocenia to sąd, biorąc pod uwagę między innymi niepełnosprawność lub brak realnej możliwości zdobycia środków na spłatę. Również tutaj sąd uwzględnia sytuację osobistą i majątkową obu stron. Trzeba jednak pamiętać, że jeżeli okoliczności uzasadniające obniżenie zachowku ustaną, osoba uprawniona może żądać dopłaty obniżonej części zachowku w ciągu 5 lat od dnia obniżenia.

W praktyce zespołu PLA.partners te trzy mechanizmy są łączone i dopasowywane do realnej kondycji biznesu i sytuacji uprawnionego, a sama strategia procesowa lub negocjacyjna projektowana jest z uwzględnieniem zarówno krótkiego, jak i wieloletniego horyzontu.

Umowa o zrzeczenie się zachowku – instrument o dużej sile

Nowelizacja wprost wskazała na możliwość zawarcia umowy o zrzeczenie się zachowku jeszcze za życia spadkodawcy. Umowa ta wymaga formy aktu notarialnego i jest skutecznym sposobem ograniczenia ryzyka sporów spadkowych. Szczególne znaczenie zyskuje przy przekazywaniu majątku do fundacji rodzinnej, ponieważ pozwala uporządkować oczekiwania finansowe członków rodziny, którzy nie kontynuują biznesu.

Maciej Pilarek wskazuje, że wynegocjowanie warunków takiej jest trudne, ale często konieczne, przy czym wymaga równoważenia interesów wszystkich uczestników rozmowy – z perspektywy prawa spadkowego, prawa spółek i podatków łącznie.

Inne sposoby obniżenia lub wyłączenia zachowku

Dotychczasowe metody ograniczania (próby ograniczenia) obowiązku zapłaty zachowku pozostają w pełni aktualne i obejmują w szczególności:

uznanie spadkobiercy za niegodnego dziedziczenia,
wydziedziczenie w testamencie,
uwzględnienie wcześniej otrzymanych przez uprawnionego darowizn,
zarzut przedawnienia roszczenia,
odwołanie się do zasad współżycia społecznego.

Każde z tych narzędzi ma własne warunki brzegowe i ograniczenia dowodowe. Eksperci PLA.partners projektują strategię ograniczenia ryzyka związanego z roszczeniami o zachowek, łącząc te instrumenty z nowymi rozwiązaniami (odroczenie, raty, obniżenie, fundacja rodzinna, umowa o zrzeczenie się zachowku) w spójną całość.

Skutki prawne i biznesowe dla klienta

Z perspektywy właściciela, członka zarządu, dyrektora finansowego i osoby odpowiedzialnej za operacje firmy zaniedbanie kwestii zachowku oznacza wymierne ryzyka:

konieczność wypłaty istotnej kwoty z bieżącej płynności firmy lub majątku osobistego,
zablokowanie zaplanowanej transakcji sprzedaży biznesu lub wejścia inwestora,
spór sądowy paraliżujący zarządzanie i decyzje strategiczne,
niezaplanowaną zmianę struktury właścicielskiej w nieoptymalnym momencie,
ryzyko podatkowe wynikające z błędnie skonstruowanych darowizn i przesunięć majątkowych,
ryzyko reputacyjne w relacjach z partnerami biznesowymi, instytucjami finansowymi i pracownikami.

Każdy z tych skutków przekłada się bezpośrednio na wartość przedsiębiorstwa, jego zdolność do działania i pozycję negocjacyjną właściciela.

Możliwe działania – plan dla właściciela, zarządu i CFO

Nowelizacja przepisów o zachowku to krok w stronę większej elastyczności i ochrony majątku rodzinnego. Skuteczne wykorzystanie nowych instrumentów wymaga jednak wiedzy i doświadczenia, dlatego w pracy zespołu PLA.partners zalecany plan działania obejmuje:

diagnozę: kto jest uprawniony do zachowku i jaka jest realna podstawa jego obliczenia,
inwentaryzację majątku osobistego i biznesowego oraz darowizn z przeszłości,
ustalenie celów właścicielskich i sukcesyjnych, w tym wyboru osoby kontynuującej biznes,
projekt zestawu instrumentów: testament, umowa o zrzeczenie się zachowku, fundacja rodzinna, struktury holdingowe, ubezpieczenie,
harmonogram wdrożenia z uwzględnieniem 10-letniego okresu wnoszenia majątku do fundacji rodzinnej oraz ewentualnych terminów przedawnienia,
scenariusz reakcji na pojawienie się roszczenia, obejmujący ścieżki odroczenia, rat i obniżenia wysokości zachowku.

Tak ułożona strategia powinna być spójna z układem rodzinnym, strukturą majątkową oraz celem biznesowym właściciela – schematy i szablony nie sprawdzają się w sprawach o zachowek.

Skontaktuj się z kancelarią PLA.partners

Potrzebujesz wsparcia prawnego lub indywidualnej analizy Twojej sprawy? Wejdź na PLA.partners i skontaktuj się z naszym zespołem – pomożemy ocenić sytuację i zaproponujemy konkretne rozwiązania.