Pytanie o ochronę przed zachowkiem to jedno z najczęstszych pytań właścicieli firm, którzy rozważają fundację rodzinną. Odpowiedź nie jest zerojedynkowa. Fundacja rodzinna ogranicza ekspozycję na zachowek w sposób istotny, ale nie eliminuje go całkowicie. Kluczowy jest m.in. moment wniesienia majątku oraz krąg osób uprawnionych do zachowku. Kancelaria PLA.partners pomaga klientom prywatnym zaprojektować fundację rodzinną w sposób, który realnie obniża ryzyko roszczeń pieniężnych ze strony osób pominiętych w testamencie.
Czy fundacja rodzinna chroni przed zachowkiem? Zasada ogólna
Tak, fundacja rodzinna istotnie ogranicza ekspozycję rodziny na zachowek. Mechanizm ochrony jest jednak warunkowy. Osoba uprawniona, która nie otrzymała należnego jej zachowku ani w formie darowizny, powołania do spadku, zapisu, ani w formie świadczenia od fundacji rodzinnej lub mienia uzyskanego w związku z rozwiązaniem fundacji, może wystąpić z roszczeniem pieniężnym. Roszczenie to kieruje się co do zasady przeciwko spadkobiercy, ale w określonych sytuacjach może obciążyć również fundację rodzinną.
Maciej Pilarek, adwokat i wspólnik PLA.partners, wskazuje, że dobrze zaprojektowana fundacja rodzinna potrafi obniżyć wysokość roszczenia o zachowek, a w określonych warunkach również wyłączyć z podstawy obliczeniowej znaczną część majątku biznesowego.
Reguła 10 lat – najważniejszy mechanizm ochrony
Najważniejszą cechą fundacji rodzinnej z perspektywy zachowku jest reguła 10 lat. Przy obliczaniu zachowku co do zasady pomija się majątek wniesiony do fundacji na 10 lat przed otwarciem spadku. W praktyce oznacza to, że im wcześniej majątek znalazł się w fundacji rodzinnej, tym mniejsza ekspozycja sukcesora biznesowego na roszczenie o zachowek.
Z perspektywy planowania sukcesyjnego ten mechanizm wymaga rozpoczęcia procesu z odpowiednim wyprzedzeniem. Fundacja rodzinna nie jest narzędziem do reaktywnego wyłączania majątku spod zachowku, jest narzędziem do długofalowego porządkowania majątku rodziny.
Wyłączenia i wyjątki. Kiedy fundacja rodzinna realnie chroni przed zachowkiem?
Przepisy wprowadzają konkretne wyłączenia z podstawy obliczania zachowku w kontekście fundacji rodzinnej. Najistotniejsze z nich obejmują:
- fundusz założycielski wniesiony do fundacji rodzinnej ponad 10 lat przed otwarciem spadku, chyba że sama fundacja jest spadkobiercą,
- mienie przekazane w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej, jeżeli trafiło do osób niebędących ani spadkobiercami, ani uprawnionymi do zachowku, o ile nastąpiło to ponad 10 lat przed otwarciem spadku,
- fundusz założycielski oraz mienie przekazane w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej, jeżeli zachowek przysługuje zstępnemu, a przekazanie miało miejsce w okresie, gdy spadkodawca nie posiadał jeszcze zstępnych, z wyjątkiem sytuacji, gdy przekazanie nastąpiło na mniej niż 300 dni przed narodzinami dziecka,
- fundusz założycielski oraz mienie przekazane w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej, jeżeli zachowek przysługuje małżonkowi, a przekazanie nastąpiło przed zawarciem małżeństwa ze spadkodawcą.
W każdym z tych przypadków efekt jest ten sam, dane składniki majątkowe nie są brane pod uwagę przy obliczaniu zachowku. Eksperci PLA.partners projektują fundacje rodzinne tak, aby maksymalnie wykorzystywać te wyłączenia w spójnym planie sukcesyjnym.
Świadczenia od fundacji rodzinnej a zachowek uprawnionego
Mechanizm ochrony przed zachowkiem jest dwustronny. Z jednej strony majątek fundacji może być wyłączony z podstawy obliczania zachowku. Z drugiej strony świadczenia, jakie osoba uprawniona otrzymała od fundacji rodzinnej w okresie jej działania lub w wyniku jej rozwiązania, są zaliczane na poczet jej zachowku, co dodatkowo obniża wartość ewentualnego roszczenia pieniężnego.
W praktyce klienta prywatnego oznacza to, że właściwie zaprojektowana polityka świadczeń obniża zachowek niejako podwójnie, poprzez wyłączenia po stronie podstawy oraz poprzez zaliczenia po stronie świadczeń uzyskanych przez uprawnionego.
Granice ochrony. Kiedy fundacja rodzinna nie wystarczy
Fundacja rodzinna nie jest narzędziem absolutnej immunizacji majątku rodziny. Jeżeli majątek wniesiony do fundacji nie zdąży uzyskać statusu wyłączonego z podstawy obliczeniowej, fundacja może odpowiadać za zachowek. Odpowiedzialność fundacji jest ograniczona do wartości funduszu założycielskiego i wyłącznie wówczas, gdy fundusz ten został wniesiony na mniej niż 10 lat przed śmiercią fundatora.
W praktyce zespołu PLA.partners ten parametr jest analizowany jako jedno z głównych ryzyk planu sukcesyjnego. Odpowiednio zaplanowany harmonogram wnoszenia majątku do fundacji pozwala uniknąć sytuacji, w której fundacja stanie się drugim podmiotem zobowiązanym do wypłaty zachowku obok spadkobierców.
Skutki prawne i biznesowe dla klienta
Z perspektywy właściciela firmy, członka zarządu i osób odpowiedzialnych za politykę majątkową w rodzinie fundacja rodzinna w kontekście zachowku oznacza:
- mechanizm wyłączania składników majątku wniesionych do fundacji ponad 10 lat przed otwarciem spadku,
- ograniczenie odpowiedzialności fundacji za zachowek do wartości funduszu założycielskiego,
- możliwość zaliczania świadczeń otrzymanych od fundacji na poczet zachowku uprawnionego,
- konieczność rozpoczęcia procesu z dużym wyprzedzeniem,
- konieczność uważnego projektowania polityki świadczeń i kręgu beneficjentów,
- potrzebę uzupełnienia fundacji rodzinnej o inne narzędzia, w tym umowę o zrzeczenie się zachowku.
Możliwe działania, plan dla właściciela firmy
W praktyce zespołu PLA.partners ochrona przed zachowkiem przy pomocy fundacji rodzinnej obejmuje:
- diagnozę kręgu osób uprawnionych do zachowku oraz potencjalnej podstawy jego obliczenia,
- ocenę dotychczasowych darowizn i przesunięć majątkowych w rodzinie,
- projekt fundacji rodzinnej z polityką świadczeń uwzględniającą zaliczenia na poczet zachowku,
- harmonogram wnoszenia majątku oparty o regułę 10 lat,
- uzupełnienie planu o umowę o zrzeczenie się zachowku, jeżeli sytuacja rodzinna na to pozwala,
- scenariusz reakcji na pojawienie się roszczenia, obejmujący odroczenie, raty oraz obniżenie wysokości zachowku.
Skontaktuj się z kancelarią PLA.partners
Potrzebujesz wsparcia prawnego lub indywidualnej analizy Twojej sprawy? Wejdź na PLA.partners i skontaktuj się z naszym zespołem, pomożemy ocenić sytuację i zaproponujemy konkretne rozwiązania.
O autorze
